Автор: Жиркова Татьяна Николаевна
воспитатель МБДОУ «Детский сад№1
«Мичийээнэ» Ахсаан алыптаах дойдутугар.
Ахсаан алыптаах дойдутугар айан
(орто бөлөххө ахсаан дьарыга)
Сыала: сыыппаралары, ахсааны, быһыылары, кэриҥнэри, күн тутулун чиҥэтии
Соруктара:
— үөрэтэр (кэрискэ ахсааны ааҕарга, сыыппаралары билэргэ, быһыылары, кэриҥнэри тэҥнээн көрөн араарарга, күн тутулун үөрэтии);
— сайыннарар (болҕомтону, тулууру, кыһамньылаахбуолууну, илии, тарбахбылчыннарын сайыннарыы);
— иитэр (эйэҕэс, сайаҕас, үтүө майгылаах буоларга итии).
Туттуллар матырыйаал: ИКТ, куукула, мээчик, сыыппаралар, геометрическай быьыылар, куукула тацастара (бэргэhэ, сон, этэрбэс, шарфик).
Түҥэтиллэр матырыйаал: хаар кыырпахтарын ойуулара, сыыппаралардаах карточкалар,ацардаммыт геометрическай быһыылар (туэрт муннук, тэгурук, ус муннук, уhун кэнэ муннук), быhыылар (ус муннук, туэрт муннук, тэгурук) .
Дьарыкхаамыыта
Оҕолор төгүрүччү тураллар, оонньуу-хоһоону ааҕаллар
Уҥа диэки көрөбүн,
Хаҥас диэки көрөбүн,
Оту эмиэ көрөбүн,
Үөһэ күнү көрөбүн
Олус-олус үчүгэй!
Ааны тоҥсуйаллар, ыалдьыттар киирэллэр.
Иитээччи: Оҕолоор, биһиэхэ ыалдьыттар кэллилэр. Сардаана уонна Сарыал. Кыыспыт аата ким диэн эбитий?
Оҕолор: Сардаана.
Иитээччи: Маладьыастар! Бары бииргэ этиэҕин эрэ, Сардаана. Онтон уолбут аата?
Оҕолор: Сарыал.
Иитээччи: Маладьыастар! Бары бииргэ этиэҕин эрэ, Сарыал. Кинилэр эьигиттэн кэрдэьуулээх кэллилэр.(аудио истэбит-оҕолоор, утуэ кунунэн! Биьиги эьигиттэн кэрдэьуулээх кэллибит, таhырдьаа оонньуу тахсаары гыммыппытыгар Сардаана бэргэьэтин, сонун, шарфигын, этэрбэhин булбатыбыт. Озолоор , баьаалыста Сардаана тацаhын буларга кэмэлэьуэххут дуо? )
Иитээччи: Оҕолоор, эһиги Сардааналаах Сарыалга көмөлөһүөххүтүн баҕараҕыт дуо?
Оҕолор: Баҕарабыт!
Иитээччи: Оччотугар бары миэстэлэрбитигэр баран олоруоҕун.
Оҕолор баран олороллор
Иитээччи: Дьарык иннинээҕи быраабылабытын бары хатылыаҕын эрэ.
Илиилэрбит сараҥнаспаттар,
Атахтарбыт тэбиэлэммэттэр,
Харахтарбыт көрөллөр,
Кулгаахтарбыт истэллэр,
Төбөбүт толкуйдуур,
Тылбытынан саҥарабыт.
Оҕолоор, маҥнайгы сорудахпытын толордохпутуна Сардаана бэргэhэтин булуохпут
Иитээччи: 1 сорудах. «Төттөрүтүн этии» (мээчик)
— Көрүҥ эрэ оҕолор хартыынаны, туох ойууламмытый? (эппиэт, балыктар көтө сылдьаллар, чыычаахтар ууга уста сылдьаллар, түүн күн тыгар, сайын хаардыыр.) (слайда). Дьээрэ о5олор мээчигинэн бырахса оонньуу түһүөҕүҥ эрэ. Мин тыл этэбин ону эһиги утарытын этэҕит (холобур; кыра-улахан, уһун-кылгас, сымнаҕас-кытаанах, чэпчэки-ыарахан, итии-тымныы, ыраас-кирдээх).
-маладьыастар оҕолор, Сардаана тугун буллубут?
-оҕолор эппиэттэрэ: (бэргэhэтин)
Иитээччи: Маладьыастар.
Иитээччи: 2 сорудах. «Геометрическай быһыылар»
Иккис сорудахпытын толордохпутуна Сардаана сонун булуохпут.(слайда)
Көрүҥ эрэ оҕолор, муннуга суох уонна күҥҥэ майгынныыр быһыылаах бу ханнык быһыыный? (төгүрүк). Онтон бу үс өрүттээх бу ханнык быһыыный? (үс муннук) , онтон бу түөрт өрүттээх ханнык быһыыный? (туэрт муннук), эмиэ түөрт өрүттээх ол эрэн өрүттэрэ уһуннар ханнык быһыыный? (уһун көнө муннук)
Сорудах.
-Бу геометрическай быьыыларбыт ацардарын ким эрэ ыьан кэбиспит, быьыыларбыт ацардарын булан оцорон биэриэххэйин.
Оҕолор геометрическай быьыылары ацардарын булан биэрэллэр.
Иитээччи: маладьыастар оҕолор, Сардаана тугун буллубут?
Оҕолор эппиэттэрэ: (сонун)
Иитээччи: Маладьыастар. Билигин туран сынньаныаҕын.
Физминутка
Иитээччи: Маладьыастар. Бары төттөрү миэстэлэрбитигэр олордубут.
3 сорудах. «Саҥарбакка көрдөр» Үһүс сорудахпытын толордохпутуна Сардаанабыт этэрбэьин булуохпут. Ол аата, эһиги боппуруоһу болҕойон истэн бараҥҥыт саҥарбакка эрэ иннигитигэр сытар сыыппаралардаах карточкалары өрө уунан көрдөрүөхтээххит.
- Биһиги хас кулгаахтаахпытый?
- Куоска хас атахтааҕый?
- Халлааҥҥа хас күн баарый?
- Ыт хас кутуруктааҕый?
- Биһиги биир илиибитигэр хас тарбахтаахпытый?
Иитээччи: маладьыастар оҕолор, Сардаана тугун буллубут?
Оҕолор эппиэттэрэ: (этэрбэhин)
Иитээччи: 4 сорудах: Төрдүс сорудаҕы толордохпутуна Сардаанабыт шарфигын булуохпут. Эһиги быһыылары уонна кэриҥнэри билэр буолуохтааххыт. Көрүн эрэ, кумааҕыга хаар кыырпахтара уруһуйдаммыттар. Хас хаар кыырпа5а баарый?
Оҕолор: 3
Иитээччи: Маладьыастар. Кинилэр хайдахтарый?
Оҕолор: Улахан, орто уонна кыра.
Иитээччи: Сөп. Билигин тэрдус бутэьик сорудахпыт, ус муннук быhыыны ылын уонна саамай улахан хаар кыырпа5ын анныгар уурун. Төгүрүк быһыыны саамай кыра хаар кыырпа5ын анныгар уурун. Орто хаар кыырпа5ын анныгар уурун, туэрт муннугу.
Иитээччи: маладьыастар оҕолор, Сардаана тугун буллубут?
Оҕолор эппиэттэрэ: (этэрбэhин)
Иитээччи: Маладьыастар. Сардаанабыт тацаhын барытын буллубут. Сардааналаах Сарыалга көмөлөстүбүт. Онтон оҕолоор, эһиги күн тутулун билэҕит дуу?
Оҕолор: Билэбит.
Иитээччи: Оччотугар таайын, бу хаһан буоларын. Биһиги хаһан утуйан туран, суунан-тараанан уһуйааммытыгар кэлэбитий?
Оҕолор: Сарсыарда
Иитээччи: Хаһан минньигэстик эбиэттиибитий?
Оҕолор: Күнүс
Иитээччи: Хаһан биһигини төрөппүттэрбит уһуйаантан кэлэн ылалларый?
Оҕолор: Киэһэ
Иитээччи: Онтон биһиги хаһан утуйабытый?
Оҕолор: Түүн.
Иитээччи: Маладьыастар. Онтон билигин күн ханнык тутулай?
Оҕолор: Сарсыарда
Иитээччи: Сарсыарда. Биһиги дьарыкпыт түмүктэнэн эрэр, онтон Сардааналаах Сарыал таhырдьаа оонньуу тахсаары ыксаатылар. Кинилэр эһиги билиигитин олуһун биһирээтилэр, үөрдулэр, хайҕаатылар уонна эьиэхэ кэьиилэрин бэлэхтиэхтэрэ( кэмпиэт). Кинилэргэ махтаныаҕын уонна көрсүөххэ диэри диэҕин.
Сардааналаах Сарыал бараллар
Иитээччи: Ыалдьыттарбытын атаардыбыт. Оҕолоор, эһиги бүгүҥҥү дьарыктан үөрдүгүт дуо?
Оҕолор: Үөрэн!
Иитээччи: Чэйин эрэ, этин, ким тугу сөбүлээтэ?
