Ахсаан алыптаах дойдутугар айан

(улахан бөлөххө ахсаан дьарыга)

Сыала: сыыппаралары, ахсааны, быһыылары, кэриҥнэри, өҥнөрү, күн тутулун чиҥэтии

Эрчийии:

– О5о билэр көрөр дьарыгын, билиитин көрүүтүн ханатыы

– Тарбах былчыннарын сайыннарыы

– Болҕомтолоох буолары ситиһии

Иитэр-үөрэтэр :

– О5олор бары бииргэ, иллээх, доҕордуу буолалларын ситиһии.

– Ахсаанна интэриэһи тардыы

– Бэйэтэ, ким да көмөтө суох сөпкө онороллорун ситиһии

 

Туттуллар матырыйаал: сахалыы куукула, сыыппаралар, харандаас, салама быата.

Түҥэтиллэр матырыйаал: тимэхтэрдээх синньигэс мөһөөччүктэр, сыыппаралар, быһыылар.

Дьарык хаамыыта

Иитээччи- Үтүө сарсыарданан оҕолоор, бүгүн эһиэхэ ыалдьыттар кэлбиттэр, ыалдьыттары кытары дорооболоһобут! Туох диибитий? (Утуе сарсыарданан)

Иитэччи: чэ эрэ, о5олор, бары миэстэбитигэр туруоххайын эрэ. Бэйэ бэйэбитигэр мичээрдиэххэйин.

Иитээччи: О5олоор уна илиигит ханна баарый? (о5олор уна илиилэрин кердереллер) онтон ханас илиигит ханна баарый? (о5олор ханас илиилэрин кердереллер) илиилэрбит о5олоор, наьаа иллээхтэр, до5ордуулар. Өруу бииргэ улэлииллэр, бэйэ бэйэ5э кемелеьеллер.

Онтон эьиги до5ордууларгыт да? (о5олор эппиэттииллэр)

Бэйэ бэйэ5итигэр кемелеье5ут да? (о5олор эппиэттиилэр)

 

Иитээччи: Оҕолоор, мин эьиэхэҕэ соҕотох кэлбэтим, эьиэхэ ыалдьыт кэллэ кини Сардаана диэн. (куукуланы кердеребун)

Иитээччи:  Бары бииргэ этиэҕин эрэ, Сардаана. 

Иитээччи: Маладьыастар! Сардаана биһиэхэ сибэкки илдьэ кэлэн истэҕинэ улахан тыал түһэн сибэккибит эминньэхтэрэ буккуллан хаалбыттар. (араас өннөөх эминньэхтэри көрдөрөдүн) Онон, киниэхэ биһиги көмөбүт наада буолбут. Оҕолоор, эһиги Сардаанаҕа көмөлөһүөххүтүн баҕараҕыт дуо?

Оҕолор: Баҕарабыт!

 

Иитээччи: Дьарык иннинээҕи быраабыланы билсиһиннэрэбин.

Илиилэрбит сараҥнаспаттар,

Атахтарбыт тэбиэлэммэттэр,

Харахтарбыт көрөллөр,

Кулгаахтарбыт истэллэр,

Төбөбүт толкуйдуур,

Тылбытынан саҥарабыт.

 

Иитээччи:  Бастакы сорудаҕы миэхэ Сардаана сибигинэйдэ. Маҥнайгы сэбирдэхпит өҥнөнөрүн туһугар, биһиги ахсааны хатылыахпытын наада, сыыппаралары ааҕабыт (1,2,3, …10) төптөрү ааҕабыт (10,9,…,1), төптөрү ааҕарга уҥа өттүттэн ханас барабыт, билигин биһи оонньуохпут 

– Саамай кыра сыыппара хаьый о5олоор?

– Саамай улахан сыыппара хаьый?

– 4 уонна 6 сыыппара икки ардыгар ханнык сыыппара турарый?

– 8-тэн улахан сыыппаралары этин. 

– 8 иннигэр тураллар ду кэннигэр ду? 

– хайа оттугэр туралларый? Уна ду ханас ду? 

– 3тэн кыра сыыппаралары этин. 

– кинилэр 3 иннигэр тураллар ду кэннигэр ду? 

– хайа оттугэр туралларый? Уна ду ханас ду? 

Иитээччи: Маладьыастар. Маҥнайгы сэбирдэхпит өҥнөннө. (доска5а еннеех сэбирдэ5и иилэбин)  Хайдах өҥ эбитий? 

Оҕолор: Кыһыл.

 

Иитээччи: Маладьыастар. Иккис сорудаҕы толоробут. Эһиги иннигитигэр өҥнөөх кыракый мөһөөччүктэр сыталлар. Эһиги олору ылан тарбаххытынан мөһөөччүк иһигэр хас тимэх баарын билиэхтээххит.

Оҕолор эппиэттэрэ

Иитээччи: Маладьыастар! Иккис сэбирдэхпит өҥө хайдах эбитий?  (доска5а еннеех сэбирдэ5и иилэбин)

Оҕолор: От күөх

Иитээччи: Үһүс сорудах Сардаана эппитинэн маннык, «Саҥарбакка көрдөр». Ол аата, эһиги боппуруоһу болҕойон истэн бараҥҥыт саҥарбакка эрэ иннигитигэр сытар сыыппаралардаах карточкалары өрө уунан көрдөрүөхтээххит.

  1.  Биһиги хас кулгаахтаахпытый?
  2.  Куоска хас атахтааҕый?
  3.  Халлааҥҥа хас күн баарый?
  4.  Нэдиэлэҕэ хас күн баарый?
  5.  Биһиги биир илиибитигэр хас тарбахтаахпытый?

Маладьыастар! Үһүс сэбирдэхпит өҥө хайдах эбитий?  (доска5а еннеех сэбирдэ5и иилэбин)

Оҕолор: Араҕас

Иитээччи: Маладьыастар. Билигин сынньаныаҕын.

 

Физминутка «Харах гимнастиката».

  • Чэ эрэ оҕолор харахпытын сынньата таарыйа харах гимнастикатын оҥоруохха, төбөбүтүн хамсаппакка хаҥас көрөбүт онтон уҥа көрөбүт. Харахпытын үөһэ көрөбүт. Аллараа көрөбүт. Ыйар тарбахпытын көрөбүт кинилэр ырааталлар, чугаһыыллар(тарбахтарын чугаһаталлар, ыраатыннараллар)

 

Иитээччи: Маладьыастар. Билигин остуолбут ортотугар туох турарый? (о5олор эппиэттиллэр «харандаас») ол аата сорудахпыт харандааһынан уруьуйдуур эбиппит.

Бастаан биьиги харандааһынан улэлиэхпит иннинэ тугу гынабыт? (О5олор эппиэттииллэр) Сеп, бары харандааһы ылабыт, илиибит устун харандааһы сүүрдэбит, аны билигин күөрчэх ытыйабыт, күөрчэ5и хайдах ытыйабытый? (о5олор эппиэттиилэр), сеп, күөрчэ5и тургэнник ытыйабыт. Маладьыастар, илиибит улэлииргэ бэлэм буолла

 

Иитээччи Төрдүс сорудаҕы толорорго геометрическай быһыылар туттуохпут. Ханнык быһыыларый, хатылыаҕын эрэ (төгүрүк, түөрт муннук, үс муннук, көнө муннук, ньолбоһох). Болҕойон истин, уонна илиискэ быһыыларгытын сөпкө уруһуйдуохтааххыт. 

  • илиис ортотугар саһархай төгүрүгү уруһуйдуугут; 
  • төгүрүк уна өттүгэр от куөх түөрт муннугу уруһуйдуугут; 
  • төгүрүк ханас өттүгэр кыһыл үс муннугу уруһуйдуугут; 
  • төгүрүк урдугэр халлаан куөх көнө муннугу уруһуйдуугут; 
  • төгүрүк анныгар хара ньолбоһо5у уруһуйдуугут. 

– О5олор төгүрүгү ханна уурдугут? (илиис ортотугар)

– Төгүрүк уна өттүгэр ханнык быһыы турарый?

– Төгүрүк анныгар ханнык быһыы турарый?

– Билигин сорудахпытын бэрэбиэркэлиибит.

– О5олоор, эьиги барытын сөпкө толорбут буоллаххытына, бу хартыынаҕа көстөрун курдук буолуохтаах.

– Көрун эрэ сөпкө онорбуккут дуо?

– Сыыспыт о5олор гиэннэрин көннөрөн биэрэбит дуо?

Маладьыастар. Төрдүс сэбирдэҕэ өҥө хайдах эбитий?  (доска5а еннеех сэбирдэ5и иилэбин)

Оҕолор: Халлаан күөх

Иитээччи: Маладьыастар. Бэһис бүтэһик сэбирдэҕи өҥнүүргэ маннык гыныахпытын наада. Эһиги иннигитигэр быалар сыталлар. Ылан аттыгытыгар олорор оҕону кытта тэҥнээн көрүн эрэ. Хайдахтар эбитий?

Оҕолор: Уһун-кылгас.

Иитээччи: Сөп. Бу быаларбытынан биһиги саламаны киэргэтэн Сардаанаҕа бэлэхтиэхпит. Миэхэ билигин кэлэллэр уһун быалаах о5олор…. Кэлэллэр кылгас быалаах оҕолор.

Саламаны киэргэтии

Иитээччи: Маладьыастар бу саламаны биһиги Сардаанаҕа бэлэх уунабыт. Бүтэһик бэһис сэбирдэхпит өҥө хайдах эбитий?  (доска5а еннеех сэбирдэ5и иилэбин)

Оҕолор: Розовай.

Иитээччи: Маладьыастар. Сибэкки бары сэбирдэхтэрэ өҥнөннүлэр. Сардаанаҕа  көмөлөстүбүт. Онтон оҕолоор, эһиги күн тутулун билэҕит дуу?

Оҕолор: Билэбит.

Иитээччи: Оччотугар таайын, бу хаһан буоларын. Биһиги хаһан утуйан туран, суунан-тараанан уһуйааммытыгар кэлэбитий?

Оҕолор: Сарсыарда

Иитээччи: Хаһан минньигэстик эбиэттиибитий?

Оҕолор: Күнүс

Иитээччи: Хаһан биһигини төрөппүттэрбит уһуйаантан кэлэн ылалларый?

Оҕолор: Киэһэ

Иитээччи: Онтон биһиги хаһан утуйабытый?

Оҕолор: Түүн.

Иитээччи: Маладьыастар. Онтон билигин күн ханнык тутулай?

Оҕолор: Сарсыарда

Иитээччи: Сарсыарда. Биһиги дьарыкпыт түмүктэнэн эрэр, онтон Сардаана оскуолаҕа уруоктара саҕаланна. Кини эһиги билиигитин олуһун биһирээтэ, үөрдэ, хайҕаата. Киниэхэ махтаныаҕын уонна көрсүөххэ диэри диэҕин.

Сардаана барар

Иитээччи: Ыалдьыппытын атаардыбыт. Оҕолоор, эһиги бүгүҥҥү дьарыктан үөрдүгүт дуо?

Оҕолор: Үөрэн!

Иитээччи: Чэйин эрэ, этин, ким тугу сөбүлээтэ?