«Оскуола тиэргэнэ — өйдөбүнньүк уйата: Исай Никифоров бюһун историята» дакылаакка тезис
Сыала: Исай Прокопьевич Никифоров бюһун историятын үөрэтии, суолтатын чинчийии.
Соруктара:
— И.П. Никифоров олоҕун уонна айар үлэтин үөрэтии;
— бюһу оҥорбут скульптор Э.И. Пахомов туһунан билии;
— бюст хаһан, ким көҕүлээһининэн, ким идиэйэтинэн туруоруллубутун быһаарыы;
— бюст аттыгар ыытыллар оскуола тэрээһиннэрин суолтатын үөрэтии.
Үлэ тоҕооһо: Эдэр көлүөнэни патриотическай иитии судаарыстыба политикатын биир сүрүн хайысхата. Биир дойдулаахпыт И.П. Никифоров туһунан билии, кини аатын үйэтитии — биһиги ытык иэспит.
- Киириитэ
Хас биирдии оскуола бэйэтэ ураты историялаах. Биһиги оскуолабыт — Саха биллиилээх суруйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа Исай Прокопьевич Никифоров аатын киэн тутта сүгэр. Оскуола тиэргэнигэр турар кини бюһа — судургу мэҥэ таас буолбакка, көлүөнэлэр ситимнэрин тутан турар, историяны кэпсиир ытык бэлиэ. Билиҥҥи кэм-кэрдии түргэнник ааһар кэмигэр биһиги иэспит — суруйааччы аатын үйэтитии, олоҕун үөрэтии уонна үүнэр көлүөнэҕэ итэҕэтиилээх холобуру биэрии.
- Исай Никифоров олоҕо уонна айар үлэтэ
Исай Прокопьевич Никифоров (1915–1970) — саха биллиилээх суруйааччыта, прозаига, суруналыыһа, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ. Хаҥалас улууһун 5-Малдьаҕар нэһилиэгэр Кытыл-Дьурааҕа 1915 сыллаахха ыам ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ. Кыра сааһыгар тулаайах хаалан, Сунтаар оройуонугар Тойбохойго оҕо дьиэтигэр иитиллибитэ. Кэлин тэрийэр дьоҕура арыллан, бэчээт эйгэтигэр үлэлээбитэ.
- Исай Никифоров — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа
1943 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. 1-кы Украинскай фроҥҥа сэриилэспитэ, Львовскай-Сандомирскай операцияҕа кыттыбыта, Берлиҥҥэ тиийэн Рейхстагка үктэммитэ. Кыһыл Сулус уордьанынан, элбэх бойобуой мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. 1946 сыллаахха дойдутугар эргиллэн үлэтин салҕаабыта, «Лена Маяктара» хаһыат редакторынан үлэлээбитэ.
- Суруйааччы аатын үйэтитии
И.П. Никифоров аата Покровскай куоракка, Кытыл-Дьурааҕа уулуссаларга иҥэриллибитэ. 2003 сылтан Исай Никифоров аатынан суруналыыстар бириэмийэлэрэ олохтоммуттар. 2012 сылтан 5-Малдьаҕар орто оскуолата суруйааччы аатын сүгэр. Төрөөбүт нэһилиэгин 5-Малдьаҕар орто оскуолата 2012 сыллаахтан суруйааччы аатын сүгэр. 2013 сылтан биһиги оскуолабытыгар «Никифоровскай ааҕыылар» ыытыллаллар. Нэьилиэк библиотекатыгар тэриллибит тэттик музейга Исай Прокопьевич тутта сылдьыбыт малларыттан аҕалан бэлэхтээбиттэрэ. Бу музейы библиотека сэбиэдиссэйэ Зинаида Ивановна Владимирова грантовай үлэ суруйан, тэрийбитэ.
«Хаҥалас» хаһыат редактора Людмила Денисовна Аммосова, литературовед, Филология билимин кандидата, Гуманитарнай чинчийиилэр уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар проблемаларын үөрэтэр институт научнай үлэһитэ Тамара Петровна Самсонова — суруйааччы аатын үйэтитиигэ улахан кылааттарын киллэрбиттэрэ. Тамара Петровна 2005 сыллаахха суруйааччы айымньыларынан «Өлүөнэттэн саллаат» диэн кэпсээннэрин, очеркаларын, доҕотторун ахтыыларын уонна суруйааччы бэйэтин суруктарын хомуурунньук оҥорон, 2012 сыллаахха «Ким ордугуй?» диэн оҕолорго аналлаах кинигэтин, 2015 сыллаахха «Исай Никифоров айымньыларын оскуолаҕа үөрэтии» диэн оскуола оҕолоругар, учууталларга аналлаах пособиетын, 2015 сыллаахха суруйааччы «Күн тахсыыта», 2018 сыллаахха «Творчество Исая Никифорова: проблематика и жанровые особенности» диэн монографиятын таһаарбыта.
- Бюст историята — история кэрэһитэ
2015 сыллаахха И.П. Никифоров 100 сааһыгар аналлаах үбүлүөйүн көрсө, баһылык В.Н. Лотова көҕүлээһининэн, суруйааччы сиэнэ С. Гребнев көмөтүнэн бюст туруоруллубута. Скульптор — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үтүөлээх худуоһунньуга, П.А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата Э.И. Пахомов. Кини ордук биллэр үлэлэрэ — Юрий Гагарин ийэтин пааматынньыга, Хаҥалас киириитигэр турар Хотойдоох стела. Бюст боруонсаттан оҥоһуллубут, суруйааччы мөссүөнэ ис киирбэх, муударай, холку көрүҥүн биэрэр.
2017 сыллаахха оскуолабыт тиэргэнигэр суруйааччыга аналлаах сквер үөрүүлээх аһыллыыта буолбута.
Оскуолабыт үөрэнээччилэригэр «И.П. Никифоров бюһун ааптара ким?» диэн ыйытыы ыытыллыбыта. Ыйытыыга 5-11 кылаас үөрэнээччилэрэ кыттыбыттара. Түмүк көрдөрбүтүнэн, үөрэнээччилэр 70% скульптор аатын билбэттэр эбит. Онон бу үлэбит олус наадалаах уонна то5оостоох. Билигин биһиги чинчийиибит түмүгэр Эдуард Иннокентьевич Пахомов туһунан дириҥник билэр буоллубут.
- Бюст — ытык сир
Бюст турар сирэ оскуола саамай ытык сирэ. Хас сыл аайы манна тэрээһиннэр буолаллар: Билии күнүгэр сибэкки ууруу, Кыайыы күнүгэр миитинг, Никифоровскай ааҕыылар. Ити барыта үөрэнээччилэр оскуола историятын сыаналыылларыгар, киэн тутталларыгар көмөлөһөр.
- Түмүк
И.П. Никифоров бюһа — судургу скульптура буолбатах. Бу — историяны харыстаан илдьэ сылдьар, үүнэр көлүөнэни иитэр-такайар «тыыннаах» өйдөбүнньүк. Биһиги сорукпут — бу өйдөбүнньүгү харыстыыр, аатын үйэтитэр үлэни салгыы ыытар. Кэлэр быллаан: бюст аттыгар QR-код туруоран, ким баҕарар суруйааччы олоҕун туһунан ааҕар кыаҕын үөскэтии.
Биһиги үлэбит — биир кыра түгэн эрээри, ол кыра түгэнтэн саҕаланан, төрөөбүт дойдубут историятын билиигэ, улахан дьоммутун үйэтитиигэ, умнубат буолууга оҥкул буолар.
