Автор: Жиркова Татьяна Николаевна
воспитатель МБДОУ «Детский сад №1 «Мичийээнэ» РС(Я) Намский улус с. Кысыл-Сыр
Сахалыы халандаар «Кун-дьыл кэрэhитэ»
Сахалыы халандаар
«Күн-дьыл кэрэhитэ» дидактическай босуобуйа
Сыала:
1.Саха халандаарын нөҥүө норуот олоҕун-дьаһаҕын ,култууратын билиhиннэрии, киэн туттууну, тапталы уhугуннарыы.
- Оҕо толкуйдуур дьоҕурун сайыннарыы.
3.Сахалыы ыйдар ааттарын, бэлиэлэрин билии-көрүү.
Былыр-былыргыттан сахалар күнү-дьылы кэтээн көрөр үгэстээхтэрэ. Бу үлэни-хамнаhы аттарарга,былаанныырга улахан туhалаах уонна көмөлөөх эбит. Дьэ ол иһин сахалар «Дьыл маhа» диэн ааттаан халандаар оҥостор эбиттэр. Бу халандаарга кинилэр от-мас ситиитин, көтөр – сүүрэр кэлиитин, үлэ-хамнас саҕаланыытын бэлиэтээн иhэллэр эбит. Онон, халандаар бастакы анала — билгэни, күнү-дьылы бэлиэтиир мал эбит.
Биьиги бүгүҥҥү олохпут сүрүн тосхоло – оҕону төрөөбүт айылҕатыгар сөп түбэһиннэрэн, алтыһыннаран норуот олохсуйбут сатабылыгар сыһыаран, дьыл, кэм-кэрдии хаамыытынан салайтаран төрүт үгэскэ иитии — үөрэтии, уһуйуу буолар. Үгэс көмөтүнэн оҕо айылгыта култуураҕа сыстан олохсуйар. Оттон култуура оҕо айылгытыгар үгэс күүһүнэн дьайар. Үгэһи үөрэтэн билэр киһи өбүгэ үйэлэргэ мунньубут муудараһын иҥэринэр, күннээҕи олоҕор туттар кыахтанар.
Суолтата:
Төрүт үгэспитигэр олоҕуран бэйэбит халандаарбытын күннээҕи олоххо туһанарбыт ордук көдьүүстээх буолуон сөп. Өскөтүн өбүгэлэрбит кэтээн көрөн күнү-дьылы аттарар ураты сатабылларын кэнчээри ыччатыгар хаалларбыт кылаатын дириҥэтэн, чинчийэн, сайыннаран, тупсаран оҥордохпутуна:
— өбүгэлэрбит олоҕун — дьаhаҕын сэҥээрэр үөрэтэр киhи элбиэ этэ;
— кэнэҕэски кэлэр ыччат дьон олоҕор туһаныа этэ.
Халандаар тутула:
-ыйдар сахалыы ааттара (12 ый карточка)
-ыйдар сахалыы бэлиэлэрэ (12 ыйбэлиэлэрэ)
— чыыhылалар (1-31чыыhыла)
— нэдиэлэ күннэрэ (7 карточка)
— күн-дьылтуруга (5 карточка,айылҕакөстүүтэ- күн, былыт, тыал, ардах,хаар)
-дьыл кэмэ (4 карточка-кыhын, саас, сайын, күhүн)
Көһүтүллэр түмүк:
- Былыргы сахалар күнү-дьылы хайдах ааҕар ньымаларын өйдүүр, быһаарар;
- Сахалыы ыйдар бэлиэлэрин, ааттарын билэр;
- чаас, күн, суукку, нэдиэлэ, ый, сыл өйдөбүллэрин сатаан быһаарар;
- ыйдар сахалыы ааттарын, уратыларын араарар;
- дьыл кэмнэрин арааран ааттыыр, күн-дьыл туругун билгэлииргэ холонор.
