автор: Бахтараева Марина Алексеевна
учитель хакасского языка МБОУ СОШ №22 г.Абакана
конспект урока — Чоох алғыдар урок ( урок развития речи) в 7 классе « Хазыӊ-хайхастығ ағас»
Чоох алғыдар урок ( урок развития речи) в 7 классе « Хазыӊ-хайхастығ ағас»
Форма урока: урок-исследование
Цель: развитие устной и письменной речи учащихся, исследовательского мышления, воспитание любви к родной природе, своему краю, уважения к другим культурам.
Оборудование: компьютер, проектор, карточки с текстами, карточки для оценивания.
Планируемые результаты:
Личностные: осознают свою этническую принадлежность , осваивают национальные ценности, традиции, культуру разных народов.
Метапредметные:
Регулятивные УУД: ставят новые цели, планируют пути достижения целей, учатся самостоятельно контролировать своё время, осуществляют самооценку и взаимооценку.
Познавательные УУД: осуществляют расширенный поиск информации с использованием ресурсов библиотек и интернета, строят логическое рассуждение, учатся сравнивать, формулировать выводы.
Коммуникативные УУД: учатся работать в группе, адекватно использовать языковые средства для высказывания своих мыслей, чувств; учатся аргументированно высказывать мнение.
Предметные: обогащают активный словарный запас, расширяют объём используемых в речи грамматических средств для свободного выражения мыслей и чувств адекватно ситуации и стилю общения, осваивают особенности научного рассуждения.
Уроктыӊ чӧрiзi (ход урока):
1.Мотивационно-целевой этап:
Ÿгретчi: Изеннер, олғаннар! Хакасия хаҷаннаӊ сабланча хайхастығ чир-чайааннаӊ. Хайдағ ла ағастар ӧспинче? Пӱӱнгi урокта пiр андағ хайхастығ ағастаӊ танызып аларға чарир.
Сыхча ӱгренҷi, хығырча Г.Кичеевтiӊ кибелiзiн «Хазыӊнар»
Хазыӊнар, хынған ағастарым,
Нимее пазох минi хығырчазар?
Хазыӊнар, тағларныӊ хыстары,
Нимедеӊер сiрер чоохтасчазар?
Чӱреемнiӊ хынған ағастары,
Ӧсчезер чарых кӱннiӊ сузында.
Хакасия чазы-тағлары
Сiлiг дее сiрернiӊ кӧк ӧӊiнде.
Ÿгретчi: Хайдағ ағастаӊар чоох парча? Орта, поэт Г.Кичеев хазыӊ ағастаӊар чоохтапча
Ÿгретчi: Хазыӊ сӧстеӊ пӱткен хадыл сӧстернеӊ танызып аларбыстар?
Пӱрлiг пай хазыӊ-кудрявая берёза
Хазыӊ суу- берёзовый сок
Хазыӊ чай-чага
Хазыӊ алазы –трехпалый дятел
Хазыӊ хайағы (чӧгет)-дёготь
Хара хазыӊ-ольха
Пай хазыӊ-священная берёза
Ÿгретчi: Хазыӊ пiстiӊ тағларда, арығларда, тура хыриларында ӧсче. Ноға аны одыртчалар? Ниме сiрер пiлчезер ол ағастаӊар? (Ÿгренҷiлер постарыныӊ сағыстарынаӊ ӱлесчелер) Мин сағынчам, пӱун урокта кӧп ниме пiлiп аларзар. Алып алған пiлiстернеӊ тузаланып, палғалыстығ чоох пас саларзар.
Ÿгретчi: Олғаннар, Хакасияныӊ гербiнде iдӧк хазыӊ пӱрлерiн кӧрiп аларға чарир.. Хайдағ сурығлар, урок темазынаӊ палғалыстығ, сiрернiӊ пар?
(Ноға Хакасияныӊ гербiнзер хазыӊ пӱрлерiн кир салғаннар?
Ноға хакас паза орыс чоны улуғлапча пу ағасты?
Хайдағ кибiрлер пар?
Хайдағ туза хазыӊ пирче?
Хайди хазыӊны улуғлапчалар?)
Мындағ оӊдайнаӊ, позыбыстыӊ алныбыста мындағ пӧгiннер турғысчабыс : пу сурығларға нандырығлар таап саларға, iстезiглiг тоғыс хоостыра орыс паза хакас чоннар чуртазында хазыӊныӊ тузазын таныхтап саларға.
- Ориентировочный этап:
Ÿгретчi:: Хайдағ оӊдайнаӊ пiс пу сурығларға нандырығлар таап аларбыс?
(Нандырығлар: Интернетте материлларны табары, аға-ууҷаларнаӊ чоохтазары)
Олғаннар, сiрер ибде палғалыстығ чоох пас килерге кирексер. Сағысха кирiӊер, хайди палғалыстығ чоох пӱтче? (Олғаннарныӊ нандырии) ( Ол сағыс , тузазы паза грамматика саринаӊ палғалыстығ чоохтағларнаӊ пӱтче. Пазар алнында план пӱдiрiп аларға кирек.)
- Поисково-исследовательский этап:
Ÿгретчi: Олғаннар, пiс урок алнында пӧгiннер турғысхабыс, амды ол тоғысты изерiстiре толдырарбыс.
- Пастағызын,iлезiне сығарчабыс, хазыӊныӊ пӱрлерi , хастырығы, согы
хайдағ туза пирче?
Омеде тоғыс, кластер пӱдiрчебiс.
1 ӧме- хазыӊныӊ хастырығы;
2 ӧме-хазыӊныӊ пӱрлерi;
3 ӧме-хазыӊныӊ согы.
(Угренҷiлер интернетте таапчалар нандырығлар, анаӊ класс алнында чоохтапчалар)
Ÿгретчi: Орыс паза хакас чоннарныӊ хазыӊ ағастаӊ палғалыстығ кибiрлерi пар. Мин сiрернi танызып аларға хығырчам. Кибiр-ол ниме?
Нимедеӊер кибiрлер чоохтапчалар?( Кибiрлерде чонныӊ чуртасха кӧрiзi, чир-чайааннаӊ палғалыс парғанын кӧзiдiлче)
Ÿгретчi: Тексттернi , танығлар идiп, хығырып алыӊар.
V- пiлчем;
— мин пасха сағынчам;
+-наа нименеӊ танызып алдым;
?-минiӊ сурығ пар?
Öмеде тоғыс (Работа в группах с текстом.)
1 ӧме: текст «Хакас чоныныӊ кибiрлерi»(Приложение1)
2 ӧме: текст «Орыс чоныныӊ кибiрлерi»(Приложение2)
3 ӧме: текст « Хакас паза орыс чоннарныӊ танығлары»(Приложение3)
Олғаннар тексттернеӊ тоғынчалар, анаӊ чоох тутчалар
Ÿгретчi: Олғаннар, нимезiнеӊ тӧӧйлер орыс паза хакас кибiрлерi?
Нимедеӊер чоохтапчалар танығлар?
Хакас чоныныӊ алыптығ нымағында «Ай хучиин» мындағ сӧстер пар. Истiп алыӊар.
«Ах Хайаны кӧре,
Ай Хууҷын пастыр сыххан,
Улуғ чазыны тобыра
Улуғ чобағда килчедедiр.
Ах чазыны тобыр килзе,
Ах хайа турчададыр,
Ах Хайаныӊ ӱстӱнде
Алтын пӱрлiг пай хазыӊ,
Пай хазыӊныӊ(на священной берёзе) пазында
Ат пазындағ алтын кӧӧк….»
Ÿгретчi: Хығырып алып, ноға хазыӊ ағасты пай хазыӊ тiп адапчалар?( Тюрк паза славян чоннар хазыӊ ағасты род ағазы тiп санаҷаӊнар. Чилегелерi- ол ӧбекелерi, ағазы- амғы чуртапчатхан тӧл,че пӱрлерi паза салаалары- сӧбiрелер паза род кiзiлерi. Аннаӊар хакастар паза орыстар ӱлӱкӱннернi хазыӊ ағас хоостыра иртiрҷеӊнер. Хакастарныӊ – «Пай хазыӊ», орыстар – «День Русской Берёзки»( «Троица»)
Хазыӊныӊ кӱзiне киртiнҷеӊнер, аны улуғлаҷаӊнар. Хай пiрее кибiрлер амғы тусха читкеннер бе? Киртiнчезер бе аныӊ кӱзiне?( Олғаннар постарыныӊ сағыстарынаӊ ӱлесчелер)
- Практический этап.
Ÿгретчi: Пӱдiр салыӊар текст, хайда амғы туста кибiрлернеӊ паза хазыӊ ағастыӊ имнег тузазынаӊ тузаланчалар.
( Кӧзiдiмге алза: «Чыл пазы» ӱлӱкӱнде хазыӊа аймах-пасха чаламалар палғапчалар. Аалда ағастар одыртчалар.Тойлар аалда хазыӊ ағастаӊ сiлiглепчелер. Пiстiӊ чон ол ағасты аарлапчалар.)
5.Рефлексивно-оценочный этап.
Ÿгретчi: Олғаннар, позыбыстыӊ пӧгiннерiн толдыр полдыбыс алай чох? Прай сурығларға нандырығ таап алғабыс па? Хайдағ сурығлар нандырығ чох халғаннар? Ниме сiрерге наа полған? Кӧӊнiӊер пар ба хазыӊ одырт саларға? (Олғаннар нандырчалар)
Ÿгретчi: Хайди сағынчазар, хазыӊ-ол хайхастығ ағас?
Чоохтағны читiре чоохтап пир: « Хазыӊ-ол………»
Ÿгретчi: Арғыстарыӊныӊ тоғыстарын хайди паалапчазар? Оларныӊ тоғыстары сiрерге полыс пирген ме ? (взаимооценка)
Постарыӊныӊ тоғызын хайди паалирҷiксер, хазыӊныӊ ӧӊнерiнеӊ тузаланып: сарығ— уғаа чахсы, кӧк- чахсы, хызыл арах- кӱстенерге кирек.( самооцека)
Ибдегi тоғыс:
- Палғалыстығ чоох пас саларға тема хоостыра «Хазыӊ –хайхастығ ағас».
- Пӧзiк синнiг тоғыс: iстезiглiг тоғысха материал чыып килерге.
Приложение№1«Хакас чоныныӊ кибiрлерi»
Пiр кип-чоохта чоохталча: «Чаалар полчатхан тустарда, ипчiлер палаларын ағастар тӧзiнде артысчаӊнар. Пiр ле пала хазых халған, хайзы хазыӊ тӧзiнде чатхан. Хазыӊ ағастыӊ согы пар. İҷе кiзi ,аны пiлiп, ағаста ойым идiп, палазын артысхан. Хазыӊ ине паланы азырап алған тiп саналча. Аннаӊ сығара хазыӊ ағасты пай хазыӊ тiп санапчалар. Чаламаларны ағассар палғапчалар.
Хазыӊ ағастаӊ чонныӊ хазии палғалыс парған. Прай тайығ ӱлӱкӱннернi хазыӊ ағастаӊ тузаланып итчелер: Кiн-тойы(праздник захоронения последа), Чыл-пазы(Голова года), Тигiр-тайығ(Жертвоприношение небу) паза пасхалары. Улуғ аарласнаӊ иргi ағастар тузаланчаӊнар. Чонныӊ палғалызы хазыӊ ағастаӊ пик полған, аны кiзi чуртазынаӊ тиӊнестiрҷеӊнер. Кiзiлерӧк чiли ағастар тӧрiпчелер, ӧсчелер, ағырчалар, анаӊ ӱреп парчалар.
Хакастарныӊ чуртазы кӧс чӧрҷеӊ чуртас полған. Чуртаҷаӊ орнылыры-ол иб( юрта). Чайғы туста, иблерiн тоснаӊ чапчаӊнар. Аннаӊар июль ай тос айы тiп адал парған.
Приложение №2
«Орыс чоныныӊ кибiрлерi»
Орыс чонына хазыӊ ағас уғаа чағын. Пурунғы тустарда чонныӊ турысчызына саналҷаӊ. Олох тустарда наа чыл хысхыда нимес , ча часхызын; удулаҷаӊнар сыбы ағастаӊ нимес, а хазыӊ ағастаӊ. Хазыӊ паза хазыӊ салаалары хайди даа Троица ӱлӱкӱнде кирек полчаӊ. Хыстар хаҷалҷоостап, монҷыхтарнаӊ ағасты чазаҷаӊнар, анаӊ сiлiг веноктарны суға тӱзiрҷеӊнер. Соонаӊ ағас алынзар одырҷаӊнар, кем пурнада одырыбызар, ол ирте ирге парар. Ағас ибiре хоровод итчеӊнер. Соонаӊ хынығ ойыннар, тойлар салып, ӱлӱкӱннi иртiрҷеӊнер. Хазыӊ ағаста прай чайааннар чыыл парғаннар, аннаӊар аны кӱгӱрт тее теӊминче осхас. Хазыӊ ағасты ӧнетiн иб хыринда одыртчалар, хазыӊ часка ағылча. Хазыӊ салалаарын чирге хазаҷаӊнар, пай урожай алап аларға тiп. Тура пӱдiрчетсе, тура хазых паза пай пирчеткенiн таныхтапча. Хазыӊ ағасты иркiн алтынзар аттар турҷаӊ орында сал салҷаӊнар, аттар ӧзер. Пала ағырза, хыс паланы хазыӊ ағассар ал чӧрҷеӊнер, оол паланы -дубсар.
Приложение №3
Хакас паза орыс чоныныӊ танығлары
Хазыӊ ағастыӊ согы кӧп полза, чайғы наӊмырлығг полар.
.Хаӌан хазыӊ клён ағастаӊ ирте пӱрлензе, хуруғ чайғы поларын сахта, че клён ағазы ирте пӱрлензе, наӊмырлығ чайғыны сахта.
Хазыӊ ағас пазынаӊ сарғалча — часхы ирте полар, че хаӌан алтынаӊ- орай часхы полар.
Хазыӊ ағазы илееде кӧк турчатса, ирте хысхыны паза чахсы кӱннер поларын сахта.
Сула одыртарға кирек, хаӌан хазыӊ пӱрленче.
Хазыӊ согы часхыда ачығ полза, ас чахсы паза пай полар.
